Ҷашни Сада яке аз қадимтарин ҷашнҳои миллӣ ва мардумии тоҷикон аст, ки ҳамчун рамзи пирӯзии нур бар торикӣ, гармӣ бар сардӣ ва некӣ бар бадӣ шинохта шудааст. Сада аз калимаи «сат» дар забони паҳлавӣ ва маънии он сад мебошад ва Сада ҳангоме аст, ки сад рӯз аз зимистон мегузашт ва ё панҷоҳ рӯз ба ҷашни Наврӯз мондааст. Яъне пас аз ғуруби офтоб дар оғози шомгоҳи даҳуми баҳман (30 январ) баргузор мешавад, ки ин рӯзро Обонрӯз меноманд.

Пас аз ба даст овардани соҳибихтиёрӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷашни Сада ҳамчун мероси фарҳангии ғайримоддӣ аз ҷониби ЮНЕСКО дар соли 2023 эътироф шуд ва ҳамасола ҷамъомадҳои оилавӣ ва ҷамъиятӣ ҷашн гирифта мешавад. Сада на танҳо муждаи баҳорро мерасонад, балки ҳамчун оғози корҳои кишоварзӣ ва эҳёи табиат ҳисобида мешавад, ки дар байни мардуми ориёӣ ва тоҷикон аз ҳазорсолаҳо пеш пайдо шудааст.

Таърихи ҷашни Сада ба замони империяи Ҳахоманишиён ва ҳатто пеш аз он бармегардад, ки ҳамчун яке аз ҷашнҳои қадимаи ориёӣ шинохта мешавад. Аз рӯи ривоятҳои "Шоҳнома"-и Абулқосим Фирдавсӣ, ин ҷашнро подшоҳ Ҳушанг, дуввумин подшоҳи сулолаи Пешдодиён, пас аз кашфи оташ таъсис додааст. Дар ривоят гуфта мешавад, ки Ҳушанг ҳангоми шикор ба мор санг мезанад, аммо сангҳо ба ҳам бархӯрда, шарораҳо падид меоянд ва оташ пайдо мешавад. Ин ҳодиса ҳамчун кашфи оташ ва пайдоиши ҷашни Сада ҷашн гирифта мешавад, ки Ҳушанг онро ҳамчун нури илоҳӣ ситоиш мекунад ва фармон медиҳад, ки ҳар сол ин рӯзро бо афрӯхтани оташ таҷлил кунанд. Дар давраҳои баъдӣ, аз замони Ашкониён ва Сосониён, ҷашн бо тантанаҳои бузург дар минтақаҳои гуногун, аз ҷумла Бухоро, Исфаҳон ва Бағдод таҷлил мешуд.

Аввалин сабтҳои таърихӣ аз ҷашни Сада ба соли 934 милодӣ аз Исфаҳон бармеояд, ки аз ҷониби подшоҳи сулолаи Зиёриён Мардовиҷ бо гулханҳои азим ва ҳадяҳои фаровон баргузор шудааст. Дар давраи Салҷуқиён ва Илхониён, ин ҷашн ҳамчун маросими миллӣ ва динӣ (бо пайванд ба дини зардуштӣ) идома ёфт, ва ҳатто дар асарҳои таърихнигорони мисли Абӯрайҳони Берунӣ дар "Ал-Тефҳим" зикр шудааст, ки Сада 50 рӯзу 50 шаб то Наврӯзро ишора мекунад.

Анъанаҳои ҷашни Сада аз замони қадим бо оташпарастӣ ва бузургдошти Меҳр (Митра) – худои рӯшноӣ дар динҳои ориёӣ – пайванд аст. Дар рӯзи Сада, мардум гулханҳои бузург меафрӯзанд ва дар атрофи он рақсу суруд мехонанд, дуо мехонанд ва меваҳои хушк (мисли писта, бодом, чормағз) пешниҳод мекунанд, ки ин рамзи неъмат ва ҳосилхезӣ аст. Ин ҷашн пас аз "чиллаи калони зимистон" (Шаби Ялдо) фаро мерасад ва муждаи баҳорро мерасонад. Дар анъанаҳои қадимӣ, деҳқонон заминро барои кишту кори баҳорӣ омода мекунанд: дарахтонро мебуранд, нуриҳо мепошанд ва ҳайвонҳои хонагиро омода мекунанд, зеро Сада оғози корҳои кишоварзӣ ҳисобида мешавад. Ҷавонон ва писарони наврас ба кӯҳҳо барои ҷамъоварии ҳезум мерафтанд, ки ин маросим ҳамчун нишонаи ба воя расидан ва имтиҳони мардонагӣ маънидод мешуд. Дар давраҳои таърихӣ, мисли замони Сосониён, подшоҳон ҳадяҳои фаровон ба оташкадаҳо медоданд ва ҷашнро бо ҳайвоноти қурбонишуда ва зиёфатҳои оммавӣ ҳамроҳ мекарданд, ки ин ба эътиқоди ягонаи ҷомеа кӯмак мерасонд. Имрӯз, ин анъанаҳо бо унсурҳои муосир, мисли намоишҳои театрӣ ва консертҳо, омехта шудаанд.

Дар Тоҷикистони муосир, ҷашни Сада ҳамчун рамзи ваҳдати миллӣ ва ҳифзи анъанаҳои қадимӣ муҳим аст. Бо фармони Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ҷашни Сада расман дар сатҳи давлатӣ таҷлил карда мешавад ва дар пойтахти кишварамон шаҳри Душанбе ва дигар шаҳрҳо чорабиниҳои оммавӣ ва намоишҳои фарҳангиву миллӣ баргузор мешаванд.

Ҷашни Сада на танҳо як маросими мавсимӣ аст, балки ҳамчун мероси фарҳангии ғайримоддӣ аҳамияти байналмилалӣ дорад, ки аз ҷониби ЮНЕСКО эътироф шудааст. Ин ҷашн рамзи пирӯзии гармӣ бар сардӣ ва нур бар торикӣ, ки дар фалсафаи зардуштӣ решаҳо дорад ва ба арзишҳои умумибашарӣ, мисли умед ва навсозӣ пайванд аст.

Ҳамин тавр, ҷашни Сада, ки аз қадимтарин меросҳои фарҳангии тоҷикон аст, на танҳо таърихи ҳазорсолаҳо дорад, балки дар ҷаҳони муосир ҳамчун рамзи умед, ваҳдат ва эҳёи табиат аҳамияти хос дорад. Аз ривояти кашфи оташ аз ҷониби Ҳушанг дар "Шоҳнома" то эҳёи он дар Тоҷикистони соҳибистиқлол, ин ҷашн гувоҳи пойдории анъанаҳои миллӣ аст ва ба ҳифзи ҳуввияти миллии тоҷикӣ мусоидат мекунад. Анъанаҳои қадимаи он, мисли афрӯхтани гулханҳо, ҷамъоварии ҳезум ва пешниҳоди меваҳо, на танҳо маросимҳои мавсимӣ ҳастанд, балки арзишҳои фалсафӣ ва иҷтимоиро инъикос мекунанд, ки дар дини зардуштӣ ва фарҳанги ориёӣ решаҳо доранд. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва тағйироти иқлимӣ, Сада ба ҳифзи муҳити зист ва тарғиби ҳаёти солим таъкид мекунад, зеро он оғози корҳои кишоварзӣ ва эҳтиром ба табиатро тарғиб менамояд. Ин ҷашн ҳамчунин ба ваҳдати миллӣ ва гуногунрангии фарҳангӣ мусоидат мекунад, зеро дар минтақаҳои гуногуни Тоҷикистон бо унсурҳои маҳаллӣ таҷлил мешавад ва ҷавононро ба омӯзиши таърих ва анъанаҳо даъват менамояд.

Фирдавс Норов,

устоди ДПДТТ ба номи академик

М. Осимӣ дар шаҳри Хуҷанд