Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун рукни муҳими давлатдории муосири тоҷикон маъруф аст. Ин нерӯҳои ҳарбӣ на танҳо ҳимоятгари истиқлол, якпорчагии арзӣ ва амнияти миллӣ, балки рамзи ваҳдату ифтихори миллат низ ҳастанд. Аз рӯзҳои аввали соҳибистиқлолӣ то имрӯз, дар соли 2026, Артиши миллӣ марҳилаҳои душвори ташаккулро паси сар карда, ба як сохтори муосир ва пурқудрат табдил ёфтааст.

Таърихи Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо соҳибистиқлолии кишвар пайванди ногусастанӣ дорад. Баъди пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ ва эълони истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар 9 сентябри соли 1991, кишвар ба ҳолати вазнини сиёсӣ-иҷтимоӣ дучор шуд. Ҷангҳои шаҳрвандӣ (1992–1997) ва нооромиҳои дохилӣ зарурати таъсиси нерӯҳои ҳарбии миллиро ба миён овард.

Санаи 18 декабри соли 1992 Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Фармон «Дар бораи таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон»-ро имзо карданд. Ин қарор дар заминаи қувваҳои «Фронти халқӣ» ва дигар нерӯҳои ҳимоятгар аз ҳукумати қонунӣ сурат гирифт. Аммо санаи расмии таъсис 23 феврали соли 1993 аст, вақте ки дар майдони «Дӯстӣ»-и пойтахт – шаҳри Душанбе нахустин паради ҳарбии Артиши миллӣ баргузор гардид. Ин рӯз бо анъанаи собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ (Рӯзи Артиши Сурх) робита дорад, вале дар Тоҷикистон маънои комилан миллӣ пайдо кард.

Дар соли 1994 Қӯшунҳои мудофиаи зиддиҳавоӣ таъсис ёфтанд, ки баъдан бо Қувваҳои ҳарбӣ-ҳавоӣ муттаҳид шуданд (соли 2005). Моҳи сентябри соли 2003 Қӯшунҳои зудамал бо Фармони Президенти мамлакат бунёд гардиданд. Ин марҳилаҳо дар шароити душвори ҷангҳои шаҳрвандӣ сурат гирифтанд, ки дар онҳо афсарону сарбозон садоқатмандона ҳифзи Ватанро иҷро намуданд.

Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз се навъи қӯшунҳои асосӣ иборат аст, ки ҳар кадоме вазифаҳои мушаххасро иҷро мекунад:

1. Қӯшунҳои хушкигард: Ин нерӯи асосӣ (70% аз шумораи умумӣ) буда, ҷузъу томҳои савораи тирандоз, танкӣ ва артиллерияро дар бар мегирад. Онҳо барои ҳифзи сарҳадҳо ва амалиётҳои заминӣ масъуланд.

2. Қувваҳои ҳарбии ҳавоӣ ва мудофиаи зиддиҳавоӣ: Дар соли 1994 таъсис ёфта, соли 2005 муттаҳид шуданд. Вазифаҳои асосӣ: ҳифзи фазои ҳавоии давлат ва ҳамлаҳои ҳавоӣ.

3. Қӯшунҳои зудамал: Барои зидди терроризм ва экстремизм бунёд шудаанд. Дарбаргирандаи бригадаи десантӣ-зарбавӣ, баталёнҳои тирандозони куҳӣ, қисмҳои махсус ва полки муҳандисӣ-сапёрӣ.

Ҳамчунин, сохторҳои дигар вуҷуд доранд: Литсейи ҳарбӣ, Донишкадаи ҳарбӣ, Полки комендантӣ ва қисмҳои таъминотӣ. Ин сохторҳо ҳамаҷониба амнияти кишварро таъмин мекунанд.

Аз рӯзҳои аввал ислоҳоти низомӣ оғоз шуда, Ҳукумат ба таҷдиди инфрасохтор, таъсиси ҷузъу томҳои махсусгардонидашуда ва омодасозии кадрҳои баландихтисос эътибори махсус дод. Дар натиҷа, Ситод ба Ситоди генералӣ табдил ёфт, Қувваҳои ҳарбӣ-ҳавоӣ муттаҳид гардиданд ва Донишкадаи ҳарбӣ таъсис ёфт.

Дар солҳои охир, аз ҷумла дар 2025–2026, рушди Артиши миллӣ идома дорад. Дар Паёми Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз 16 декабри 2025 таъкид шудааст, ки соли 2025 бо дастовардҳои назаррас дар соҳаи мудофиа гузашт. Таҷҳизоти муосир, аз қабили системаҳои мудофиаи зиддиҳавоӣ ва мошинҳои зиреҳпӯш, ворид карда шуданд. Ҳамчунин, омӯзишҳои муштарак бо кишварҳои ҳамсоя ва байналмилалӣ барои баланд бардоштани омодагии ҷангӣ мусоидат карданд.

Дар соли 2025, дар суханронии худ Президенти мамлакат ба муносибати 32-солагии Қувваҳои Мусаллаҳ, дастовардҳои рушд таъкид гардиданд, аз ҷумла пурзӯр кардани қисмҳои марзбонӣ ва муосирсозии таҷҳизот. Ин равандҳо Артиши миллиро ба сатҳи нав бардоштанд ва имрӯз он бо таҷҳизоти муосир муҷаҳҳаз аст.

Қувваҳои Мусаллаҳ дар солҳои мухолифати дохилӣ (1993–1997) саҳми арзанда гузоштанд, ки он ба эътидол овардани вазъият, таъмини сулҳу субот ва безарар гардонидани гурӯҳҳои экстремистиву террористӣ мебошад. Ҳайати шахсӣ ва ҳавопаймоҳои Қувваҳои ҳарбӣ-ҳавоӣ дар ҳифзи сохти Конститутсионӣ саҳм гузоштанд.

Дар солҳои охир дастовардҳо зиёданд, аз он ҷумла ҳифзи сарҳади давлатӣ, мубориза бо терроризм ва ҳамкорӣ дар амалиётҳои минтақавӣ. Дар соли 2025 Тоҷикистон дар машқҳои муштараки Созмони Аҳдномаи Амнияти Дастаҷамъӣ (СААД) фаъолона иштирок кард ва нерӯҳои зудамали онҳо ҳамчун қисми нерӯҳои муштараки вокуниши фаврӣ шинохта шуданд.

Нақши Артиши миллӣ дар амнияти миллӣ ҳалкунанда аст, ҳифзи фазои ҳавоӣ, муҳофизати сарҳад ва ташкили мудофиаи ҳудудӣ. Ин нерӯҳо на танҳо ҳарбӣ, балки дар ҳолатҳои фавқулода, ба монанди офатҳои табиӣ, низ кӯмак мерасонанд.

Имрӯз, Артиши миллӣ 33-солагии худро ҷашн мегирад ва ҳамчун дастоварди муҳимтарини даврони истиқлол шинохта мешавад. Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон борҳо таъкид кардаанд, ки Қувваҳои Мусаллаҳ пойгоҳи асосии сулҳу субот дар кишвар аст.

Ҳамин тавр, Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон – сипари боэътимоди Ватан аст, ки дар тӯли 33 сол рушду комёбиҳои зиёдро аз сар гузаронид. Аз марҳилаҳои душвори таъсис то муосирсозии имрӯза, Артиши миллӣ ҳимоятгари истиқлол ва суботи кишвар боқӣ мемонад. Бигзор ин нерӯҳо ҳамеша омода ва қавӣ бошанд, то мардуми тоҷик дар фазои орому осоишта зиндагӣ кунанд.