Дар асри бисту як мо шоҳиди инқилоби бузурге ҳастем, ки на танҳо тарзи муошират, балки тарзи тафаккури моро низ дигаргун сохтааст. Шабакаҳои иҷтимоӣ, ки дар ибтидо ҳамчун воситаи пайваст кардани одамон пайдо шуда буданд, имрӯз ба як фазои азим ва мураккабе табдил ёфтаанд, ки метавонанд шахсияти инсонро ташаккул диҳанд ва ё баръакс, онро дар миёни хабарҳои дурӯғу арзишҳои сохта маҳв созанд. Мафҳуми «ҳифзи сиҳатии рақамӣ» имрӯз на камтар аз гигиенаи ҷисмонӣ аҳаммият дорад, зеро сухан дар бораи саломатии рӯҳӣ ва нигоҳ доштани асолати инсонӣ меравад. Мо дар ҷаҳоне зиндагӣ мекунем, ки ченаки муваффақият аксар вақт бо шумораи «лайк»-ҳо ва пайравҳо чен карда мешавад, вале маҳз дар ҳамин нуқта хатари бузургтарин нуҳуфта аст. Экрани дурахшони смартфонҳо аксари вақт танҳо як қисми воқеиятро нишон медиҳанд, ки он ҳам бо филтрҳои гуногун оро дода шудааст. Ин боиси он мегардад, ки ҷавонон ҳаёти воқеии худро бо ҳаёти «идеалӣ»-и дигарон муқоиса кунанд, ки дар натиҷа эҳсоси ноумедӣ, камбудӣ ва паст задани худшиносӣ ба вуҷуд меояд. Бояд дарк кард, ки ҷаҳони маҷозӣ на ҳамеша инъикоскунандаи ҳақиқат аст ва аксҳои зебои сайёҳат ё зиндагии боҳашамат набояд меъёри ягонаи хушбахтӣ бошанд.

Фарқ кардани арзишҳои воқеӣ аз фейкӣ маҳорати асосии инсон дар замони муосир аст. Арзишҳои воқеӣ — ин оила, илму дониш, меҳнати софдилона, эҳтироми калонсолон ва саҳм гузоштан дар рушди ҷомеа мебошад. Инҳо чизҳое ҳастанд, ки дар тӯли асрҳо боқӣ мемонанд ва шахсияти устувор месозанд. Баръакс, арзишҳои дурӯғин бештар ба зоҳирпарастӣ, шӯҳрати зудгузар ва истеъмоли беш аз ҳад нигаронида шудаанд. Шабакаҳои иҷтимоӣ моро водор мекунанд, ки ҳамеша дар маркази таваҷҷӯҳ бошем ва ҳар як қадами худро намоиш диҳем, вале дар ин ҷараён мо фурсати андеша кардан ва бо худ танҳо монданро гум мекунем. Гигиенаи рақамӣ аз мо талаб мекунад, ки ба он чизе, ки дар фазои маҷозӣ мебинем ва мехонем, бо диди интиқодӣ назар андозем. На ҳар маслиҳати «блогер» дуруст аст ва на ҳар хабаре, ки дар гурӯҳҳои паёмрасон паҳн мешавад, ҳақиқат дорад. Тафаккури интиқодӣ ба мо кумак мекунад, ки манипулятсияҳои иттилоотиро шиносем ва нагузорем, ки ақидаҳои сохтаву бебунёд мағзи моро заҳролуд созанд.

Яке аз ҷанбаҳои муҳимми гигиенаи рақамӣ — ин идоракунии вақт ва таваҷҷӯҳ аст. Вақте ки мо соатҳо дар лентаи хабарҳо «скроллинг» мекунем, мо гаронбаҳотарин дороии худ — вақтро аз даст медиҳем. Ин вақт метавонист барои муоширати зинда бо волидон, мутолиаи китоби фоиданок ё омӯхтани як ҳунари нав сарф шавад. Тавозун байни дунёи воқеӣ ва маҷозӣ калиди саломатии равонӣ аст. Мо набояд иҷозат диҳем, ки огоҳиномаҳои доимии телефон оромии ботинии моро халалдор кунанд. Маҳорати «хомӯш кардан»-и дастгоҳ ва лаззат бурдан аз лаҳзаҳои воқеии зиндагӣ нишони иродаи қавӣ ва худшиносӣ мебошад. Илова бар ин, дар фазои интернет мо бояд одоби муоширатро, ки ниёгонамон онро «одоб» меномиданд, қатъиян риоя кунем. Танқидҳои беасос, суханони қабеҳ ва паҳн кардани ғайбат дар зери аксҳои дигарон на танҳо обрӯи шахсро паст мекунад, балки нишонаи фарҳанги пасти рақамӣ мебошад. Мо бояд дар хотир дошта бошем, ки ҳар як калимаи дар интернет навиштаи мо «изи рақамӣ» мегузорад, ки дар оянда метавонад ба обрӯ ва касбияти мо таъсир расонад.

Барои он ки дар ин тӯфони иттилоотӣ худро гум накунем, лозим аст, ки ба решаҳои фарҳангӣ ва миллии худ такя кунем. Фарҳанги тоҷик, ки саршор аз пандҳои ахлоқии бузургоне чун Саъдию Ҳофиз ва Мавлоно аст, беҳтарин сипар дар муқобили арзишҳои бегона ва бебунёд мебошад. Ин бузургон ҳамеша ба фурӯтанӣ, ҷустуҷӯи ҳақиқат ва дурӣ аз риёву зоҳирпарастӣ даъват мекарданд. Дар замони мо ин пандҳо бояд ба қоидаҳои истифода аз интернет табдил ёбанд. Мо набояд танҳо «истеъмолкунанда»-и иттилоот бошем, балки бояд кӯшиш кунем, ки дар фазои рақамӣ муҳтавои созанда, илмӣ ва тарбиявӣ эҷод кунем. Агар ҳар як ҷавони тоҷик ба ҷои паҳн кардани наворҳои бемаънӣ, дар бораи таърих, илм ва дастовардҳои ватани худ маълумот паҳн кунад, ҷаҳони маҷозӣ ба макони беҳтару амнтар табдил меёбад.

Дар ҷамъбаст бояд гуфт, ки технологияҳои рақамӣ худ аз худ бад ё хуб нестанд; ҳамааш аз он вобаста аст, ки мо чӣ гуна аз онҳо истифода мебарем. Гигиенаи рақамӣ — ин на танҳо маҳдуд кардани вақти истифодаи телефон, балки интихоби бошууронаи муҳтавоест, ки моро рушд медиҳад. Худро гум накардан дар дунёи шабакаҳои иҷтимоӣ маънои онро дорад, ки мо бояд ҳамеша дар ёд дошта бошем: кӣ ҳастем, аз куҷо омадаем ва ҳадафи асосии мо дар зиндагӣ чист. Арзишҳои воқеӣ дар дохили мо ва дар муносибатҳои самимии мо бо наздиконамон нуҳуфтаанд, на дар экранҳои шишагӣ. Бо нигоҳ доштани тозагии афкор ва таваҷҷӯҳи бештар ба ҷаҳони воқеӣ, мо метавонем аз имкониятҳои асри нав истифода барем, бе он ки асолати инсонии худро қурбон кунем. Ояндаи мо на дар шумораи «лайк»-ҳо, балки дар сифати дониш, қувваи ирода ва покии ахлоқи мост, ки дар ҳар ду ҷаҳон — чӣ воқеӣ ва чӣ маҷозӣ — сармояи асосии мо боқӣ мемонад.

Файзулло Ҷалилов, устоди ДПДТТХ